So sánh đặc sản truyền thống và đặc sản OCOP

Trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của các vùng miền Việt Nam, đặc sản truyền thống luôn gắn liền với điều kiện tự nhiên, tập quán canh tác, thói quen sinh hoạt và bản sắc văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương. Những sản phẩm như mắm, chè, bánh, rượu thủ công, nông sản đặc hữu hay các mặt hàng thủ công mỹ nghệ không chỉ đơn thuần là hàng hóa tiêu dùng, mà còn là kết tinh của tri thức bản địa được truyền lại qua nhiều thế hệ. Giá trị của đặc sản truyền thống vì vậy mang tính đa tầng, vừa kinh tế, vừa văn hóa, vừa xã hội.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường hiện đại với yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa và thương mại hóa, nhiều đặc sản truyền thống gặp khó khăn trong việc mở rộng quy mô, xây dựng thương hiệu và tiếp cận hệ thống phân phối chính thống. Đây chính là khoảng trống mà chương trình OCOP (One Commune One Product – Mỗi xã một sản phẩm) ra đời nhằm bổ sung và tái cấu trúc.

Đặc sản OCOP về bản chất không phủ định giá trị của đặc sản truyền thống, mà kế thừa và nâng cấp những giá trị đó thông qua khung tiêu chuẩn rõ ràng về chất lượng, bao bì, nhãn mác, quản trị sản xuất và xúc tiến thương mại. Một sản phẩm OCOP thành công thường vẫn sử dụng nguyên liệu địa phương, quy trình truyền thống hoặc bán truyền thống, nhưng được chuẩn hóa để phù hợp với thị trường rộng lớn hơn, từ cấp tỉnh, quốc gia đến xuất khẩu.

Sự khác biệt đầu tiên dễ nhận thấy giữa đặc sản truyền thống và đặc sản OCOP nằm ở mức độ tiêu chuẩn hóa. Đặc sản truyền thống thường mang tính linh hoạt cao, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm cá nhân hoặc hộ gia đình, dẫn đến chất lượng không đồng đều giữa các mẻ sản xuất. Trong khi đó, sản phẩm OCOP bắt buộc phải xây dựng quy trình sản xuất ổn định, đáp ứng các tiêu chí đánh giá sao, từ nguyên liệu đầu vào, quy trình chế biến, đến đóng gói và bảo quản.

Về khía cạnh thị trường, đặc sản truyền thống chủ yếu được tiêu thụ trong phạm vi hẹp như chợ địa phương, khách du lịch, hoặc các kênh phân phối nhỏ lẻ. Ngược lại, đặc sản OCOP được định hướng tiếp cận thị trường chính thống hơn, bao gồm hệ thống bán lẻ hiện đại, sàn thương mại điện tử và các chương trình xúc tiến thương mại trong và ngoài nước. Điều này giúp gia tăng giá trị kinh tế, đồng thời giảm phụ thuộc vào thị trường tự phát.

Một điểm khác biệt quan trọng khác nằm ở vai trò của tổ chức và quản trị. Đặc sản truyền thống thường gắn với hộ gia đình, làng nghề hoặc nhóm sản xuất nhỏ, trong khi sản phẩm OCOP thường có sự tham gia của hợp tác xã, doanh nghiệp địa phương và sự hỗ trợ của chính quyền trong đào tạo, vốn, truyền thông và kết nối thị trường. Sự tham gia này không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, mà còn tạo nền tảng cho phát triển dài hạn.

Tuy vậy, nếu chỉ nhìn nhận OCOP như một mô hình thương mại hóa đơn thuần, sẽ dễ bỏ qua giá trị cốt lõi của đặc sản truyền thống. Thực tế cho thấy, những sản phẩm OCOP bền vững nhất đều xuất phát từ nền tảng truyền thống vững chắc, có câu chuyện văn hóa rõ ràng và được cộng đồng địa phương đồng thuận gìn giữ. Chính yếu tố bản sắc này giúp sản phẩm khác biệt trên thị trường và tránh rơi vào tình trạng đồng nhất hóa.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, tính bản địa và giá trị văn hóa, sự kết hợp hài hòa giữa đặc sản truyền thống và khung phát triển OCOP được xem là hướng đi tất yếu. OCOP đóng vai trò như một “cầu nối”, giúp đặc sản truyền thống bước ra thị trường lớn hơn mà không đánh mất linh hồn bản địa.

Về dài hạn, mối quan hệ giữa hai loại hình này không mang tính đối lập mà mang tính bổ trợ. Đặc sản truyền thống là “gốc rễ”, là kho tri thức và giá trị văn hóa cần được bảo tồn. Đặc sản OCOP là “công cụ”, giúp chuyển hóa những giá trị đó thành động lực phát triển kinh tế địa phương, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và góp phần xây dựng thương hiệu vùng miền.

Tại Việt Nam, nhiều mô hình thành công cho thấy khi đặc sản truyền thống được lựa chọn đúng, đầu tư đúng và triển khai theo hướng OCOP bài bản, sản phẩm không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ. Đây cũng là định hướng phù hợp với xu thế phát triển bền vững, nơi giá trị kinh tế đi cùng trách nhiệm xã hội và bảo tồn văn hóa.

Trong hệ sinh thái thông tin và kết nối đặc sản vùng miền, SANVIET.vn đóng vai trò là nền tảng giới thiệu, tổng hợp và lan tỏa giá trị đặc sản Việt một cách có chọn lọc, góp phần giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn sự khác biệt, cũng như giá trị thực chất giữa đặc sản truyền thống và đặc sản OCOP trong bức tranh chung của thị trường.